تاریخچه فرش
۹ خرداد ۱۳۹۶

سرزمین ایران یکی ازمراکز اولیه تمدن،همواره پیوستگی وتجانس قریبی باهنروصنعت داشته وباتاروپود مردم عجین شده که بدون هیچ اغراقی بررسی تاریخ درایران بدون توجه به ماهیت وچگونگی هنرممکن نبوده ونخواهد بود.درمیان انواع هنرهااز جمله:سفال،سرامیک،شیشه غیرکه هرکدام سهمی رابه خوداختصاص داده اند،فرش وفرشبافی یکی ازقدیمی ترین هنرهای ملی وسنتی مردم این سرزمین بوده که درتاریخ هنرفرش،نقش مهمی ایفا نموده است.فرش به معنی گستردنی وگستردن است ولی قالی به مفهموم فرش گره دار(پرزدار)میباشد.کهن ترین فرش بدست آمده به وسیله پروفسور رودنکودردڒه ی پازیریک سیبری کشف شد .به هیمن نام مشهوراست.این فرش تاریخی،قالیچه ای به ابعاد 198در190سانتیمتربه ضخمات 3میلیمتراست که حدود36گره درهر5/6سانتیمتردارد.نوع کره آن آذری وکاشف آن متعقداست که بافت آن حدودیک سال ونیم طول کشیده است.دراین فرش پس از یک حاشیه که ازدوخط موازی وگلهای تقریبا"چهارگوش ویک ردیف سربازایرانی دیده میشوندکه مشکل وکلاه مخصوص آنها بخوبی اصالت وایرانی بودن قالیچه راثابت میکندوجانوران بالداری که درانتهای حواشی نقش بسته مانندجانوران بالداری است که درحجاریهاونقوش ابنیه تاریخی دیده میشود.ازفرش های قدیمی دیگر،فرش بهارستان است که درکتاب های مختلف به عنوان نمونه ی عالی فرش ایرانی ازآن یادشده است.این فرش بارگاه خسروپرویز رامدائن زینت میداده که پس ازحمله اعراب به ایران درسال16هجری به عنوان غنیمت به عربستان برده شدودرآنجا قطعه گردید.

دوره ی سلسله های ایرانی(قرون 3تا5هجری قمری):

ازفرش منطقه ی فارس وطبرستان وآمل که به فرش طبری وحصیروطبری وگلیم سپیدگوش وگلیم دیلمی وزربافت ودستارچه ی زربافت اشاره میکند.

دوران صفویه:

دوران طلایی وشکوفایی هنرفرش درقرن های دهم ویازدهم صورت گرفته وفرش های نفیس باقی مانده ازاین زمان درموزه های خصوصی وعمومی جهان نگهداری میشودکه معرف استادی ایرانیان درنقش وبافت وتلاش طراحان ورنگرزان این دوره است.درزمان شاه طهماسب فرش های نفیسی به مسجد سلیمانیه استانبول هدیه شد.

دوران قارجاریه:

درفاصله ی دوران صفویه تاقاجاریه به علت شورش هاوکوتاه بودن دوران سلطنت سلسله های مختلف،صنعت فرش هم هماننددیگر رشته های هنری دچارمشکل گردیدورونق چندانی نگرفت

دوران پهلوی:

دراین دوران به علت وقوع جنگ دوم جهانی مدتی رکود فرش دیده میشود.که به دنبال آن شرکت های خارجی وچندملیتی بااعمال نفوذدرایران،دست به تأسیس شرکت های قالیبافی زدندکه سرانجام باتثبیت اوضاع اقتصادی وسامان بخشیدن به اوضاع مملکت،شرکت های مزبورروبه انحلال نهادند.

دوره ی پس از انقلاب اسلامی:

پس ازپیروزی انقلاب اسلامی،ارگان های دولتی وغیر دولتی به علت ارزآوری فرش ها اعتلای هنرفرشبافی صنایع،وزارت جهاد،کمیته امداد امام خمینی،سازمان بهزیستی،آستان قدس رضوی ووزارت تعاون بخشی ازفعالیت خودرابه این هنراختصاص داده اند.مرکز توسعه ی صادرات نیزبابرگزاری نمایشگاه های بین المللی وکنفرانس هایی دراین زمینه سبب افزایش صادرات ازنظرارزی ووزنی وشرکت درنمایشگاه های فرش خارج ازکشور،تخصیص منابع مالی جهت ترویج وبهبودقالیبافی سبب ترویج این رشته شده است.

                                                             فصل دوم

انواع فرش ازنظرجنس وابعاد:

1- قالی: به فرش هایی گفته میشودکه مساحت آنها 6 مترمربع و یا ازآن بیشتر باشندکه معمولاً در ابعاد 3×2،5/3×5/2،4×3،5×5/3، 6×4، 7×5، 10×6 متر وغیرباشند.

2- کلگی: ابعاد این گونه فرش ها معمولاً 3×5/1، 3×70/1، 5/3×2 متر می باشد. بافت کلگی بیشتر در قدیم و در میان چادرنشینان و روستاییان معمول بوده است.

 

3- کناره: از این نوع فرش ها در قدیم برای پوشاندن فضاهای خالی کناره فرش تا دیوار استفاده می شده است و لکین امروزه بوسیله آن معمولاً راهروها و راه پله ها را مفروش می نمایند و پهنای آنها عموماً از 70 تا 110 سانتی متر و طول آنها 5/2 الی 8 متر است.

 

4- قالیچه: قالیچه ها، فرش های کوچکی هستند که عموماً در ابعاد 20/2×40/1 متر بافته می شوند.

5- پرده ای: اندازه فرش های پرده ای معمولاً 5/2×5/1 متر میباشد.این نوع فرش ها در مدخل اتاق یا سالن ها نصب میگردد.

 

6- ذرع و نیم:این نوع فرش ها عموماً در ابعاد 156×104 سانتی متر تهیه می شوند، بافت این نوع فرش ها بیشتر در مناطق فارسی باف رایج است لذا با توجه به اندازه ذرع فارسی که 104 سانتیمتر است و اضافه کردن نیم ذرع به آن (156 = 52+104) طول این نوع فرش ها 156 سانتی متر میگردد.

 

7- ذرع و چارک:ابعاد این نوع فرش ها عموماً 130×80 سانتی متر میباشند و بافت آنها نیز بیشتر در مناطق فارسی باف رایج است.

 

8- پشتی:به فرش هایی گفته می شود که عرض آنها از 50 تا 80 سانتی متر و طول آنها از 80 تا 120 سانتی مترمیباشدومتداولترین اندازه پشتی 90×60 و یا 120×60 سانتی متر میباشد.در نواحی گرگان و بجنورد به نوعی از پشتی ها که پشت آنها گلیم بافی شده است و مانند یک کیسه دردار تهیه شده اند قارچین میگویند.

 

9- پادری:این فرش به اندازه پاگرد در ورودی که معمولاً 70×50 است بافته میشوند.

انواع فرش از نظر جنس پرز:

: ـ فرشهای تمام پشم
جنس پرز این گونه فرشها پشمی بوده و رجشمار آنها معمولاً کمتر از 40 می‌باشند. چنانچه جنس چله و پود زیر آنها نیز همچون که در بین عشایر و کوچ‌نشینها و ترکمنها متداول است از پشم انتخاب شود به آنها فرش تمام پشم می‌گویند.

:-فرش کرک
جنس پرز این نوع فرشها از الیاف ظریف و بلند پشمی تهیه شده است و جنس چله آنها پنبه یا ابریشم می‌باشد و اغلب در رجشمارهای بین 40 تا 50 بافته می‌شوند.
ـ فرش ابریشمی:
پرز اینگونه فرشها تماماً از جنس ابریشم بوده و چنانچه چله آنها نیز ابریشم باشد اصطلاحاً به آنها تمام ابریشم می‌گویند و اغلب در رجشمار 50 به بالا بافته میشوند.

ـ فرش کف ابریشم (بوم ابریشم):فقط پرزهای زمینه این نوع فرشها ازجنس ابریشم بوده و بقیه پرزها اغلب از جنس کرک انتخاب می‌شوند و چون پرزهای ابریشمی برعکس پرزهای پشمی به راحتی می‌خوابند و از ارتفاع خود کم می‌کنند اجزا طرح ونقوش که از جنس کرک میباشندحالت برجسته گرفته و فرش را به حالت گل برجسته درمی‌آورند.


ـ فرش گل ابریشم:این نوع فرشها برعکس کف ابریشم میباشند یعنی جنس پرزهای زمینه کرک نقوش واجزا طرح بعضاباابریشم بافته میشوند.وجودابریشم به کار رفته در گلها و نقوش باعث جلوه بیشتر طرح میشود.

ـ فرش گره ابریشم
بافت این نوع فرشهاکه در نایین،اردستان واصفهان بیشترمتداول میباشدبه این صورت است که جنس پرزهای خطوط اطراف نقوش و طرحها را که اصطلاحاً به آنها گرده میگویندازابریشم انتخاب می‌نمایند.ضمناً به منظور افزایش جلوه و زیبایی در این نوع فرشها اکثراً گرده‌ها را با ابریشم سفید میبافند. 

: ـ فرش صوف
در زمینه این نوع فرشها به جای گره صرفاً ازپودزیر و رو استفاده میشود.گاهی جنس پودرو از فلزات گرانبها مانندطلا یا نقره انتخاب مینمایند.ازاین رو نقوشی که بافته شده‌اند حالت برجسته پیدا می کند.

چنداصطاح اندازگیری درفرش:

ذرع:قبل از سیستم متریک واحد اندازگیری طول،ذرع بوده است که معادله 104سانتمتردرمناطق فارسی و 112سانتیمتردرآذربایجان میباشد

-گره ذرعی:یک شانزدهم ذرع راگره ذرعی میگویندوباتوجه به اختلاف ذرع درمناطق میباشد.برای مثل گره ذرعی درآذربایجان7سانتی مترودرمناطق فارسی5/6سانتی متراست.

رجشمار:به تعدادگره های زده شده درعرض ورج های بافته شده درطول فرش در 7تا6.5 سانتیمتر        رارجشمارگویند.هرچه رجشمارفرش بالاترباشد،فرش ظریف تروریزبافت تراست ومرغوبیب آن بیشتراست وبالعکس است.

-مقاط:به هر12000گره یک مقاط گویندکه این واحد بیشتردرمناطق خراسان رایج است وجهت محاسبه ی دستمزدبافنده وخریدوفروش فرش استفاده میشود.
-قبال:این واحددرآذربایجان معمول است وبه هر14000گره یاایلمک یک قبال گویندکه جهت محاسبه ی مزدبافنده وخریدوفروش فرش متداول است.

چارک:به یک چهارم ذرع،چارک گویند.

رج:به ردیف طولی و عرضی گره‌ها رج میگویند.

                                                          فصل سوم

فرش:کلمه‌ای است عربی وبه هر آنچه که گستردنی باشدگفته میشودمعادل فارسی آن قالی،قالیچه و غیرمیباشد.


پشم:لیف پروتئینی و مجعد است که روی پوست گوسفندان می‌رویدو براثرسوختن بویی مشابه بوی موی سوخته از خودمتصاعد می‌نماید و پس از دور کردن شعله خاموش میشودوخاکستری نرم و پودر مانند باقی می‌گذارد.


کرک:الیاف ظریف لابلای موی بزیاشتر است ولیکن در فرش،به الیاف ظریف وبلند پشمی(مانند پشمهای گوسفندان نژادمرینوس در استرالیا و یا بلوچ)کرک گفته میشود.


پشم بهاره: پشمی است که طی روزهای آخرزمستان یااول بهار،قبل ازبارش اولین باران بهاری برروی گوسفندان چیده شده باشدکه بخاطر داشتن لطافت و طول زیاد و نداشتن خاروخاشاک از پشم پاییزه مرغوبتراست.


خامه:اصطلاحاً درهنر فرشبافی به نخ پشمی مورداستفاده برای پرزهای فرش است که به صورت دو لاتهیه میشود خامه گفته میشود. انواع نوخ


متریک:واحد اندازه‌گیری ضخامت خامه پشمی موردمصرف در قالیبافی است.به عدد طولی خامه پشمی یک لا بر حسب متر که وزن آن یک گرم باشدمیگویندلذا هر چه عدد متریک بیشتر بشود خامه پشمی یک لاظریف‌ترمی‌گردد. متداولترین اعداد متریک در خامه‌ها 3 الی 10 میباشند.


ابریشم:الیاف بسیار بلندپروتئینی هستندکه کرم ابریشم برای تولیدپیله دراطراف خود ترشح میکند.


دنیر:واحداندازه‌گیری ضخامت الیاف ابریشم است وبه وزن 9000 متر لیف ابریشمی بر حسب گرم گفته میشودلذا برعکس عددمتریک هر چه عدد دنیر بیشتر شود لیف ابریشمی ضخیمتر میگردد.دنیر60 الی 160 در قالیبافی مصرف داردو ظریفتر از آن(کمتر از دنیر 60)رادر پارچه‌بافی استفاده مینمایند.


پنبه:الیاف سلولزی است که ازغوزه گیاه پنبه به دست می‌آید و بر اثر سوختن بوی کاغذسوخته ازخودمتصاعد می‌نمایدو پس ازدور شدن ازآتش خاموش می‌شود و خاکستری نرم و پودر مانند باقی می‌گذارد.


نمره:به تعدادکلافهای (
HANK)840 یاردی(یک یارده = 44/91 سانتیمتر)نخ پنبه‌ای یک لا در یک پوند(یک پوند=59/453 گرم)می‌گویندو معمول]نمره نخ یک لای پنبه‌ای مورداستفاده درقالیبافی 5،10،20 و بعضاً 40 میباشد.


تار (چله):نخهایی هستندنازک،چندلا شده و پرتاب که معمولاً ازجنس پنبه بوده وبرای بافت فرش بایستی برروی داربطور عمودی نصب گردند و وظیف آن نگهداری گره‌های فرش میباشند.جنس چله‌ها برای فرشهای ریزبافت به منظور برخورداری از استحکام لازم،ابریشمی انتخاب میشوندودرفرشهای بافت مناطق عشایری وروستایی جنس چله‌هارابه جهت مقاومت بیشتر دربرابر سرما و رطوبت و همچنین ایجادنرمی وانعطاف لازم درفرش که برای کوچ کردن امری ضروری است از پشم انتخاب می‌نمایند.


گره‌زدن:به تاباندن خامه‌های پشمی یا ابریشمی به دورچله‌های فرش درحین بافت گره زدن میگویند.


ریشه:به پایه و اساس هرچیزی ریشه گویندکه درفرش پایه و اساس راجفت چله‌ها(یک چله زیر و یک چله رو)یعنی همان ریشه‌هاانجام میدهند.بدیهی است که اگرریشه‌های فرش(جفت چله‌ها)راازساختمان فرش خارج کنیم آن فرش کاملاًازهم گسیخته میشودواین ریشه‌هاهستندکه پس ازنصب برروی دارامکان بافت رامیسرساخته وابعادو رجشمار فرش رامشخص می‌مایند.

چله کشی:به نصب تاربر روی دار جهت بافت فرش به صورتی که تار‌ها یک درمیان زیر و روباشندچله‌کشی میگویندچله‌های زیردرپشت فرش قرار گرفته و توسط بدنه‌های پرزپوشانده میشودوچله‌های رونیز درداخل فرش قرارمیگیرندعمل چله‌کشی به سه روش فارسی و‌آذری و یاتلفیقی انجام میشود.

کمانه(هاف یاچوب کوجی):چوب یا قطعه‌ای لوله‌ای شکل است که محل چله‌های زیر و رو رادرفرش تغییر میدهد و باعث میشودتایک ردیف ضربدری درچندسانتیمتری دم بافت بوجود آید.


پود:پودها نیز معمولاً از جنس پنبه می‌باشند و به صورت افقی در بافت فرش استفاده میشوند و وظیفه آن نگهداری چله‌ها درکنار یکدیگر می‌باشد پودها را معمولاً به جهت رویت بهتر (در لابلای چله‌ها) و رفع جمع‌شدگی رنگ می‌کنند که این رنگرزی نیز به دلیل مقرون به صرف بودن و آسانتر بودن بانیل صورت می‌پذیرد. پودها بسته به محل عبورآنها از بالا یا زیر ضربدری و یا ضخامت آنها به انواع زیر تقسیم میشوند.


پود زیر (پود ضخیم):دراین نوع پود که نخها در یک جهت تابیده می‌شوند هر چه تعداد لاهای نخ و مقدار تاب آن کمتر باشد بهتر است پود زیر ضخیمتر می‌باشد و از زیر ضربدری چله‌های فرش به طور مستقیم عبور داد میشود.


پود رو ( پود نازک):در این نوع بایستی از تعداد لاها و تاب بیشتری استفاده شود تا پود ضمن نازک بودن از استحکام لازم نیز برخوردار باشدپود نازک از بالای ضربدری عبور داده میشود و پس از دور زدن چله‌های زیر و رو بر روی پود زیر به شکل زیگزاگ قرار میگیرد.


حاشیه:معمولاً به دو شکل باریک و پهن اطراف طرح مرکزی فرش رامی‌پوشاند و وجود یک حاشیه پهن در میان حاشیه‌های باریک باعث می‌شود تا تعداد آنها فردباشد.


زمینه:بخشی است در میان فرش که گلها و اجزا طرح بر روی آن نقش بسته‌اند و اغلب در رنگهای لاکی، کرم و سرمه‌ای انتخاب می‌شود.


ترنج:به بخش مرکزی فرش که معمولاً مدور یابیضی شکل است ترنج گفته میشود.


طول پرز: به ارتفاع پرزهای فرش گفته میشود.

 

سه لا گرد (سه لا سه گرد):درمناطقی مانندکاشان واصفهان وغیربه منظور ایجاداستحکام درچله‌ها ابتدانخهای نازک چله رادرسه گروه و درجهت عقربه‌های ساعت(S)تاب میدهندسپس این سه گروه را روی هم گذاشته وبه منظور بازنشدن تاب اولیه درجهت عکس عقربه‌های ساعت(Z)می‌تابند.اگر تاب نخ بیشترشوداستحکام نخ نیز بیشتر میشود.


سرترنج:معمولاًدر ابتداو انتهای طرح ترنج قالبی به همراه اجزا طرح کشیده میشودکه اصطلاحاًبه آنها سرترنج میگویند.

                                                                 فصل چهارم

                                                      
ابزار بافت:به وسایلی که برای بافت فرش مورد استفاده قرار می‌گیرند گفته می‌شود که اهم آنها عبارتند از:


دار:به دستگاه قالیبافی که از چوب یا فلز تهیه شده باشد اصطلاحاً دار گفته می‌شود که اجزا آن عبارتند از:سردار زیردار و راست روها. دارها بسته به نحوه قرار گرفتن بر روی زمین به انوع مختلف تقسیم میشوند:
دارهای افقیو عمودی
دارهایی هستند که به موازات سطح زیمین نصب می‌شوند و بافنده برای بافت بایستی روی آن بنشیند لذا عوارض حادی در انحنای ستون فقرات و شکل لگن خاصره ایجاد می‌شود. دارهای افقی مورد استفاده در خانواده‌های کوچ‌نشین فاقد راست‌روها می‌باشند تا عمل نصب و حمل و نقل به سهولت انجام شود.


وسایل قالی بافی:

 دار قالی:در بحث چله کشی درباره کاربرد دار قالی و انواع آن توضیحات کافی ارائه شده است.

قلاب:نوعی چاقوی قالیبافی است که نوک آن قلاب داشته و برای بافت و گره زدن ریشه، یا ایلمک و همچنین بریدن سر ریشه در بافت گره ترکی از آن استفاده میشود.

    (چاقو)کاردک:نوعی چاقوی قالیبافی است که برای بریدن سرریشه ها به کار می رود. کاربرد این چاقو در بافت گره فارسی متداول است،نوع دیگر آن دارای تیغه پهنتر و خمیده بوده و برای کوبیدن وجلو کشیدن ریشه هااز آن استفاده میشود.

 سیخ قالیبافی(وسیله پودکشی است):تسمه فلزی نازک و باریکی است که سرآن حالت قلاب داشته و برای پودکشی در روش بافت ترکی از آن استفاده میشود.

  دفه(کرکیت،دفتین و دستوک،شانه):ابزاری است که برای کوبیدن پودوریشه های بافته شده ازآنها استفاده میشود.در روش فارسی از نوع سنگین و با پره های بیشتر استفاده شده و به آن کرکیت یادفتین میگویند.

شانه (قشو،اره):وسیله ای است که برای کرک گیری و جلوکشی ریشه های زده شده درحین بافت به صورت شانه نمودن مورداستفاده قرار میگیرد.

قیچی:ابزاری است که برای چیدن اضافه سر ریشه ها استفاده میشودو انواع مختلفی داردکه عبارتنداز:

قیچی لبه دار:قیچی خیاطی است که به یکی ازلبه های آن تیغه ای لحیم می شود.ضخامت تیغه بستگی به ارتفاع پرز قالی دارد.ازاین نوع قیچی درمناطق مرکزی کشورو برای بافت قالیهای ابریشمی وظریف استفاده میشود.

قیچی ترکی:این نوع قیچی منحصراً جهت بافت قالی ساخته میشود.لبه ها و دسته آن دریک سطح نبوده و ازاین نوع قیچی در بافت قالیهای ترکی بافت استفاده میشود.

 

قیچی اصفهانی:این نوع قیچی تقریباًکاربردقیچی لبه داردارد بااین تفاوت که به جای لحیم کردن تیغه در ساخت آن لبه های قیچی راباضخامت اضافی می سازندواندازه ضخامت نیزمتناسب باارتفاع پرزدرقالیهای ریزودرشت است ومعمولاً‌از 3 تا 10 میلیمتر ارتفاع لبه هااست.